site hit counter

نگاه کردن به جزییات زندگی شخصی و خصوصی قهرمانان برای مردم عادی لذتبخش است تا جایی که اگر این جزییات در شکل واقعی‌اش در دسترس نباشد، خودشان دست به کار می‌شوند و با عجیب‌ترین قصه‌ها آن را می‌سازند. اما تفاوت قهرمانان عصر ما با گذشته در این است که در اکثر مواقع جزییات واقعی زندگی آن‌ها ثبت و ضبط می‌شود و دسترسی به  آن برای هیچ کس دور از ذهن نیست. گاندی هم قهرمانی است از جمله قهرمانان طول تاریخ که در دوره زندگی خودش جهان آشفته آن روزگار را تحت تأثیر قرار داد و نه تنها از لحاظ سیاسی، بلکه از لحاظ اجتماعی و فردی هم شیوه‌ای از سلوک انسانی را معرفی کرد که هنوز قابل توجه و حائز اهمیت است.
کتاب «گاندی: گونه‌ای زندگی» نوشته کریشنا کری پالانی که به تازگی با ترجمه غلامعلی کشانی از سوی نشر قطره منتشر شده است، به زندگی و شیوه فکری و رفتاری این مرد بزرگ می‌پردازد و تلاش شده است در آن خصوصی‌ترین و جزیی ترین نکات زندگی این مهاتما هندی بیان شود.

گاندی

غلامعلی کشانی پیش از این آثار دیگری درباره گاندی ترجمه کرده است از جمله: رزمنده مقدس (ماندلا و گاندی) نوشتن نلسون ماندلا، گاندی و فلسطین (مقابله بلند)، گاندی و استالین، سارودایا (رفاه برای همه). علاوه بر این وی کتاب‌های متعددی در موضوعات دیگر نیز ترجمه و منتشر کرده است.

برای شروع لطفاً درباره کتاب کمی توضیح دهید.

کتاب «گاندی: گونه‌ای زندگی»، ظاهراً یک کتاب بیوگرافی است. از بدو تولد گاندی شروع می‌کند، وضعیت سیاسی و اجتماعی هند را در زمان تولد گاندی توصیف می‌کند و در فصل‌های کوتاه کوتاه به اتفاقات مهم زندگی او اشاره می‌کند. ولی باطن امر این است که این کتاب می‌خواهد زندگی گاندی را به عنوان یک نوع متفاوت از زندگی معرفی کرد.

در این کتاب می‌بینیم فردی که ظاهراً خنگ به حساب می‌آمده و می‌توانسته در میان میلیاردها انسان گم شود، با نیروی انتخاب، خرد و پشتکار و پایبندی به اصول تبدیل به انسانی می‌شود که دنیا را تکان می‌دهد و نوعی متفاوت از زیستن را به جهان معرفی می‌کند؛ زیستنی که جهان امروز به یادگیری آن تشنه‌تر شده است.


این تحول چطور اتفاق می افتد و در این کتاب سیر این تحول چگونه نشان داده شده؟
خب کتاب از سنین کودکی و از بدو تولد گاندی شروع می‌شود و نشان می‌دهد که او در خردسالی کودک گیج و خنگی است (در نگاه دیگران). نشان داده می‌شود که به شدت وابسته به مادر و عاشق اوست. بعد خیلی زود در سیزده سالگی ازدواج می‌کند. در دامن خانواده زندگی مشترکش ادامه پیدا می‌کند و در هجده سالگی پدر می‌شود. بعد چند خطای کوچکی انجام می‌دهد که در چارچوب فکری تربیتی او گناه محسوب می‌شود و به همین خاطر دچار عذاب وجدان شدید می‌شود.

بعد هم که به انگلیس می‌رود، سریعاً شروع می‌کند به الگو گرفتن از محیط جدید، ولی چون به خاطر قولی که به مادرش داده گیاهخوار است و در جست و جوی غذاهای گیاهی، به یک انجمن گیاهخواران برخورد می‌کند. این انجمن‌ها هم معمولاً گرایش‌های ناهمرنگ با عامه دارند. در اینن محیط جدید با کتاب گیتا (مقدس‌ترین کتاب هندوها) به شکلی نو، مدرن و عمیق آشنا می‌شود و از همین جاست که یک پله از سطح آن انسانن معمولی که بوده بالاتر می‌رود.این شخصیت معمولی گاندی با ضریب هوشی ظاهراً زیر متوسط آیا در کتاب‌های دیگر هم دیده می‌شود؟

در اکثر کتاب‌هایی که درباره گاندی منتشر شده چنین شخصیتی دیده نمی‌شود، برای این که مربوط به دوران شهرت گاندی هستند. در حالی که این کودنی ظاهری در چشم عامه، بیشتر در دوران اولیه زندگی او و پیش از تحول دیده می‌شود. ولی در زندگینامه خود نوشت گاندی تا سال ۱۹۲۴، با عنوان «تجربیات من با راستی» این ویژگی او به روایت خودش به خوبی دیده می‌شود.

کودک گیج، قهرمان جهانی

یعنی منبع این کتاب همان اتوبیوگرافی است؟ چون در پایان این کتاب فهرست منابعی درج نشده. آیا مطالب این کتاب قابل استناد هستند؟

من در منابع بیوگرافی دیگر که درباره گاندی به صورت خلاصه و به زبان انگلیسی منتشر شده، تاکید بر ساده لوحی و به نوعی عقب افتادگی اجتماعی گاندی را به کرات دیده‌ام. حتی در سایت‌های معتبر اینترنتی که اندیشه‌های گاندی را تبلیغ می‌کنند، این مطالب تکرار شده است. مهم‌تر از همه همان کتاب زندگینامه خود نوشت گاندی است که خودش به این شخصیت دوران پیش از شهرتش تاکید کرده است. به معنی دیگر، این ویژگی جزو روایت‌های متواتر و موثق است.


نقطه اوج این تحول را می‌توان دقیقاً  مشخص کرد؟ همان آشنایی با انجمن گیاهخواران است؟
خیر. همان طور که گفته شد آشنایی با آن انجمن او را فقط یک پله بالاتر برد، اما تحول عظیم گاندی سال‌ها بعد رخ داد. اولین جرقه‌های این تحول در همان انگلیس زده شد، آن هم با مقایسه فرهنگ هندی خودش با فرهنگ غربی و زندگی مدرن و متوجه شد فرهنگ خودش هم حرف‌هایی عمیق برای گفتن دارد. مخصوصاً این که در آن جا با انجیل آشنا می‌شود و عاشق آن خطابه مشهور کوه می‌شود که در بخشی از آن گفته می‌شود اگر شخصی به صورتت سیلی زد طرف دیگر صورتت را هم جلو ببرد. البته این خطابه فقط همین یک جمله نیست و طولانی است و گاندی تحت تأثیر همه آن قرار می‌گیرد.


این نوع نگاه انجیل برایش تازگی داشته یا شباهت‌هایی با گیتا و کتب مقدس هندو در آن دیده می‌شود؟
کاملاً متفاوت بوده. البته می‌توان شباهت‌هایی پیدا کرد. گیتا به عمل بدون چشمداشت خیلی تاکید کرده است. عمل درستی که بدون هیچ منفعتی انجام شود. این مفهوم در انجیل هم هست، ولی برخی مفاهیم انجیل مثل تجسد خدا در یک انسان خاص و امثال آن در گیتا نیست. گیتا یک داستان اسطوره‌ای است مثل داستان رستم و سهراب یا رستم و اسفندیار که تراژدی هستند، ولی در میانه داستان، پیام‌های واحدی مثل موتیف مدام تکرار می‌شود، مثل اکراه مکرر قهرمان از کشتار و جنگ.


درباره نقطه اوج تحول روحی گاندی می‌گفتید
بله، گاندی وقتی به هندوستان بر می‌گردد، در اولین جلسه دادگاه که قرار بوده از موکلش دفاع کند، زبانش می‌گیرد. گاندی وقتی برای سخنرانی بر می‌خاسته، زبانش می‌گرفته. حتی در لندن یک خطابه ساده خداحافظی را هم نتوانسته بخواند و کسی دیگر آن را به جایش خوانده. به هر حال نمی‌تواند از موکلش دفاع کند و در پایان جلسه دادگاه، پیش پرداخت موکل را به او باز می‌گرداند و از بمبئی به شهر کوچکش باز می‌گردد و آن جا می‌شود می‌زا بنویس بیرون یک دادگاه.

در همین زمان دو تن از هندیان در آفریقای جنوبی دچار اختلاف مالی می‌شوند. گاندی به تشویق برادرش و پیشنهاد یکی از طرف‌های دعوا به عنوان مشاور حقوقی وکیل اصلی به آفریقای جنوبی می‌رود. تحول اصلی در هیمن جا، درست چند روز بعد از ورود اتفاق می افتد. گاندی را به خاطر این که رنگ پوستش تیره بوده، از قطار به بیرون پرت می‌کنند و این خیلی تأثیر داشته در به دست آوردن جسارتی که پیش از این نداشته. چند تحقیر این چنینی دیگر برایش پیش می‌آید و در کل او را به این جا می‌کشاند که باید در برابر زور بایستد و حرف بزند تا بتواند از حق و حرمت خودش دفاع کند و این شروع تحول عظیم روحی در گاندی است.


کودک گیج، قهرمان جهانی

این سومین متنی است که شما درباره گاندی ترجمه کرده‌اید. دلیل آن چیست؟ در این که  گاندی شخصیت بی نظیری داشته تردیدی نیست، ولی دانستن جزییات زندگی او در روزگار ما و برای مردم ما چه فایده و کارکردی می‌تواند داشته باشد؟

انسان همیشه نیاز دارد که قهرمان زدایی کند یا فاصله خودش را با قهرمان اهورایی و کیهانی کم کند و عمق ماجرای قهرمان شدن یک انسام معمولی را ببیند. این نیاز جامعهای است که همیشه منتشر است دستی از غیب برون آید و مثلاً جوی آب محله‌شان را تمیز کند. این انتظار باعث می‌شود یک درماندگی نهادینه در فرد ایجاد شود.

در مقدمه این کتاب نویسنده نوشته که در کودکی گاندی هیچ نشانه‌ای از این که او قرار است قهرمانی جهانی شود دیده نمی‌شود، در حالی که اگر همین خاطره نویسی شخصی او نبود، حتماً نویسندگان شیفته‌ای پیدا می‌شدند که برای او از زمانی که در شکم مادرش بوده و از لحظه تولدش داستان سرایی‌هایی را بیندازند. در این کتاب مدام از گاندی تقدس زدایی می‌شود و او را در قد و قامت مردم و از جنس آنان معرفی می‌کند؛ درست مشابه تعبیر گاندی: «من و شما همه از یک کرباسیم.»


آن گونه که در این کتاب اشاره می‌شود، خود گاندی هم دوست نداشته از او با عنوان قدیس یاد شود…
بله، این چیزی است که گاندی مرتب به زبان می‌آورده، ولی در این کتاب نویسنده عملاً این را نشان می‌دهد که او یک قدیس با لذات نبوده. گاندی را در موقعیت‌های گوناگون نشان می‌دهد که در آستانه یک انتخاب اجباری قرار می‌گیردمثلاً زمانی که در آفریقای جنوبی بوده یک بار در یک دلیجان، رییس او را با اهانت مجبور می‌کند در کنار درشکه ران بنشیند. دوباره به سراغش می‌آید و دستور می‌دهد روی پله بنشیند.

گاندی در همین جا تصمیم به مقاومت می‌گیرد و دستگیره برنجی را می‌گیرد و رها نمی‌کند. رییس دلیجان با فحاشی و مشت و لگد سعی می‌کند از همان صندلی هم به پایین پرتش کند، اما غافل از این که گاندی دیگری دارد متولد می‌شود.

گاندی پیش از این لحظه تصمیم گرفته که نگذارد واقعه قطار تکرار شود و این یک انتخاب است. کسی نمی‌داند که این انتخاب قبلاً در نهاد او قرار داده شده یا نه، ولی ما می دانیم صدها هزار عامل بر یک تصمیم یا انتخاب ما تأثیر می‌گذارند. ما اگر وارد این جزییات نشویم، نمی‌توانیم ببینیم که یک شخصیت مظلوم و گوشه گیر و گیج دوران مدرسه چطور به یک قهرمان تبدیل می‌شود.

نکته دومی هم در پاسخ آن سؤالتان که پرسیدید این کتاب چه فایده‌ای برای امروز ما دارد، باید بگویم شیوه شخصی زندگی گاندی هم برای امروز ما قابل تأمل و الگوبرداری است. این شیوه کاملاً از هر گونه خشونت خالی است. این «گونه زندگی» هم چند جلوه و عرصه فعلیت دارد: عرصه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی.


بله ولی در این کتاب می‌بینیم که زندگی خانوادگی‌اش چندان خالی از خشونت نبوده!
در هر ۳ بخش گاندی تلاش می‌کرده بی خشونت باشد، اما اگر دست خودش بود با عزیزترین افراد زندگی‌اش ممکن بود با سختگیری‌های شدید و از روی عشق مفرط برخورد کند. مثلاً نوه‌اش را در بحران سال ۱۹۴۶ تنها می‌فرستد به چند روستا آن طرف تر. تمام این روستاها مسلمان بودند و با هندوها در جنگ و مخاصمه شدید بودند و امکان بالایی داشت به این دختر جوان حمله شود. وقتی هم که این دختر بر می‌گردد، گاندی برایش توضیح می‌دهد که چقدر او را دوست دارد و او را فرستاده تا سالک پایدار حقیقت بودن خود را شخصاً بیازماید.

او مدعی بوده که این‌ها سختگیری هایی از روی عشق بوده و نمی‌توان نام خشونت بر آن گذاشت، اما دیکتاتوری نسبت به خانواده، نکته‌ای است که کتاب آن را رد می‌کند، چون گزارش شده که آنان را در برابر و گزینه می‌گذاشته. در کل نوع زندگی بی خشونت و مخصوصاً نوع اجتماعی‌اش که بیشتر مورد نیاز ماست، قابل الگوبرداری است. الان ما در یک مجتمع کوچک آپارتمانی معمولاً کار را با جدال و خشونت به پایان می‌بریم.

کودک گیج، قهرمان جهانی

ولی آرمان و راهبرد عدم خشونت همیشه جواب نمی‌دهد. در همین کتاب هم می‌بینیم که گاندی در همه موارد نمی‌تواند مشکلات را بدون خشونت حل کند و بسیاری از مشکلات هندی‌ها حل نشده باقی می‌ماند.
کتاب منکر این مسئله نیست. در این کتاب می‌بینیم که بعد از دعوای مسلمانان و هندوها گاندی دچار افسردگی می‌شود. این دعوا برایش خیلی سنگین تمام می‌شود، چون حیثیت خود را قبلاً فدای مسلمانان کرده بود. خیلی کارها انجام داده بود دل مسلمانان را به دست بیاورد تا در هند آینده صلح برقرار باشد. بعد می‌بیند مه این‌ها هدر رفت و هیچ  کسی دیگر صدای او را در میانه کشتار نمی‌شنود.

علاوه بر این سیاست بازی‌های سیاستمداران هم، چه هندو و چه مسلمان، میدان عمل را در دست گرفته بود. شما می گویید روش گاندی جناب نداده، ولی حقیقت این است که الزامی ندارد یک نوع رفتار در یک دوره کوتاه مدت که بیشترش هم با شور و هیجان همراه بوده، یک ملت را آن چنان تربیت کند که اسیر دست پوپولیست ها و بازیگران و فرصت طلبان سیاسی نشود.

مسلم است که عوامل گوناگونی در رفتار یک ملت تأثیرگذار است و گاندی یکی از این عوامل بوده؛ فقط یکی. ولی روش گاندی در سطح فردی همیشه جواب می‌دهد. یعنی فرد با سبک بدون خشونت همیشه رضایتش از زندگی تأمین می‌شود. این اولین مسئله است.

 در خانواده هم این روش می‌تواند تأثیرگذار باشد، اگر از پس عوامل مخرب بیرونی برآییم. در سطح اجتماعی هم فرد تلاشش را می‌کند و بسته به میزان آمادگی جامعه پاسخ آن را دریافت می‌کنددر هر صورت این زندگی برای هر کسی در هر زمانی می‌تواند الگو باشد. گاندی در پایان زندگی خیلی افسرده شد، طوری که خودش را یک گلوله شلیک شده می‌دانست و این که هیچ فایده‌ای نداشته (به این معنی که سیاست بازارن او را شلیک کرده‌اند و به هدف هم نخورده  و روی خاک نشسته)، ولی باز هم دست از روش عاری از خشونتش برنداشت.

این را روش زندگی  اش و گفته‌های نزدیک پایان کار زندگی‌اش ثابت می‌کند. این درست است که گاندی هرگز به اهدافش برای هند نرسید و برخلاف تصور معمول، بیش از نیمی از فعالیت اجتماعی گاندی صرف خودگردانی روستایی شد و نه استقلال هند از بریتانیا.

هند او مجمع الجزایری از روستاهای بی خشونت مستقل و سرافراز با جمعیت نامتمرکز داوطلبانه بود که دزد شهری (چه از نوع سفیدش و چه از نوعی هندی‌اش) نتواند بر آن فرمان براند، تا به این ترتیب خود شهر بزرگ متمرکز هم سامانی تازه پیدا کند. آن هند عاری از خشونت و سرافراز به دست نیامد، ولی این باعث نمی‌شود که روش او الگوی مناسبی برای زندگی نباشد. رفتار گاندی یک زندگی کیفی است و نمی‌توان با معیارهای کمی آن را سنجید.


کودک گیج، قهرمان جهانی

اجازه بدهید درباره بخش دوم کتاب هم مختصری صحبت کنیم. مقالات پایانی کتاب جزو نسخه اصلی بوده یا خودتان اضافه کردید؟
همه را خودم انتخاب و اضافه کردم. باید بین متن اصلی کتاب و این مقالات (از مقاله اورول به بعد)، یکی، دو صفحه فاصله گذاشته می‌شد تا به عنوان بخش ضمیمه کتاب معرفی شود. برخی از این مقالات قبلاً به فارسی ترجمه شده‌اند مثلاً مقاله جورج اورول را سی سال پیش با ترجمه فارسی خوانده بودم و قصد داشتم با ذکر نام مترجم بزرگوار و منبع، همان ترجمه را در پایان این کتاب بیاورم، ولی زمان تایپ متوجه شدم متن اشکالات عدیده‌ای دارد. بنابراین دوباره ترجمه‌اش کردم.

گفت و گوی رومن رولان و تاگور کوچک را هم با اجازه مترجم بزرگوارش در پایان کتاب گذاشتم. دلیل اضافه کردن این ضمیمه و همچنین زیرنویس‌های متعدد کتاب این است که دوست دارم کتابی که ترجمه می‌کنم تقریباً تبدیل شود به یک دایره المعارف که خواننده را در فضای کلی اثر قرار دهد. در مقدمه هم نوشته‌ام که همیشه درباره گاندی تحسین شنیده‌ایم، حال بگذار صداهایی هر چند کوچک، نه فقط در مدح او، بلکه در نقد او هم در این کتاب وجود داشته باشیم.


برای پایان این گفت و گو اگر نکته‌ای هست، بفرمایید.
نکته خاصی نیست، فقط این که امیدوارم افراد بیشتری با این کتاب ارتباط برقرار کنند و کتاب را به عنوان منبعی از دان صرف تلقی کنند، بلکه منبعی برای «عمل به خیر» و «عمل به آنچه که درست است» بدانند.

Leave a Reply

Your email address will not be published.